Ben dahiliye uzmanı Niiar Alioğlu. Her yaş grubundan hastayla ilgileniyorum. Ancak özellikle ileri yaş grubundaki hastalarım, yani 65 yaş ve üzerindekiler, benim için ayrı bir öneme sahip. Tıpta bu yaş grubuyla ilgilenen özel bir alan vardır: Geriatri. Halk arasında “yaşlı hastalıkları” veya “yaşlı sağlığı” olarak da bilinir. Bu yazıda sizlere geriatri nedir, neden önemlidir ve yaşlı bireylerin nelere dikkat etmesi gerektiğinden bahsetmek istiyorum.
Geriatri Nedir?
Geriatri, yaşlanmayla birlikte ortaya çıkan fizyolojik değişiklikleri, hastalıkları ve bu dönemde ihtiyaç duyulan özel bakımı inceleyen tıp dalıdır. Basitçe söylemek gerekirse, yaşlı bireylerin genel sağlığını korumayı, yaşam kalitesini artırmayı ve bağımsız bir yaşam sürmelerini sağlamayı amaçlar.
Yaşlanma, doğal bir süreçtir. Fakat bu süreçte vücudumuzda birçok sistemde yavaşlamalar olur. Örneğin:
• Kas kütlesi azalır, hareket kabiliyeti düşer.
• Hafıza ve bilişsel fonksiyonlarda zayıflama görülebilir.
• Bağışıklık sistemi zayıflar, enfeksiyonlara yatkınlık artar.
• Kalp, böbrek ve karaciğer gibi organların işlevi azalabilir.
Tüm bu değişiklikler yaşlı bireyleri, gençlere kıyasla daha hassas hâle getirir. İşte geriatri, bu hassas dönemde kişiye özel, bütüncül bir yaklaşım sunar.
Yaşlılıkta Sık Görülen Hastalıklar
Yaşlı bireylerde genellikle birden fazla hastalık aynı anda bulunur. Biz buna “çoklu hastalık (multimorbidite)” diyoruz. Bu durum hem tedaviyi hem de günlük yaşamı zorlaştırabilir. En sık gördüğümüz hastalıklar şunlardır:
1. Hipertansiyon (Yüksek Tansiyon): Damar sertliğiyle birlikte tansiyon değerleri artar. Kontrol altına alınmazsa kalp krizi veya felç riski yükselir.
2. Diyabet (Şeker Hastalığı): İleri yaşta insülin direnci artar. Diyabet, hem kalp-damar hastalıklarını hem de böbrek sorunlarını tetikler.
3. Kalp Yetmezliği: Kalp kası yaşla birlikte zayıflar. Nefes darlığı, yorgunluk ve ödem sık görülür.
4. Osteoporoz (Kemik Erimesi): Düşme ve kırık riski artar. Kadınlarda menopoz sonrası dönemde daha sık rastlanır.
5. Demans ve Alzheimer Hastalığı: Hafıza kaybı, yönelim bozukluğu ve davranış değişiklikleriyle kendini gösterir.
6. Depresyon: Yaşlı bireylerde duygusal destek azaldığında veya kronik hastalıklar arttığında sık görülür.
7. İdrar kaçırma, uyku bozuklukları ve beslenme sorunları da oldukça yaygındır.
Geriatrik Değerlendirme Nedir?
Yaşlı hastalar için en önemli adım, kapsamlı bir geriatrik değerlendirme yapmaktır. Bu değerlendirme sadece kan tahlili veya röntgen çekmekle sınırlı değildir. Hastanın:
• Fiziksel durumu,
• Zihinsel ve duygusal sağlığı,
• Günlük yaşam aktivitelerini yerine getirme becerisi,
• Sosyal desteği ve çevresel koşulları
bir bütün olarak incelenir.
Bu yaklaşım sayesinde sadece hastalığı değil, kişinin genel yaşam kalitesini de göz önünde bulundururuz. Örneğin, bir yaşlı hastanın ilaçlarını karıştırması, aslında demansın erken belirtisi olabilir. Ya da yetersiz beslenmesi, tek başına yaşadığı için yemek hazırlayamamasından kaynaklanabilir. Geriatri bu ayrıntıları fark etmeyi sağlar.
İlaç Kullanımı ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Yaşlı hastalarda en büyük sorunlardan biri, çoklu ilaç kullanımıdır (polifarmasi). Aynı anda 5-10 farklı ilaç kullanan hastalarımız çoktur. Fakat yaş ilerledikçe karaciğer ve böbrek fonksiyonları azaldığı için, ilaçlar vücutta daha uzun süre kalabilir ve yan etki riski artar.
Bu nedenle:
• Gereksiz ilaçlardan kaçınılmalıdır.
• Aynı etkiyi gösteren ilaçlar birleştirilmemelidir.
• Bitkisel ürünler veya takviyeler mutlaka doktora danışılarak alınmalıdır.
Benim önerim, her yaşlı bireyin yılda en az bir kez ilaç gözden geçirmesi yaptırmasıdır.
Beslenme ve Egzersizin Önemi
Yaşlılık döneminde metabolizma yavaşlar. Bu nedenle az ama besleyici yemekler tercih edilmelidir.
Protein (yumurta, balık, süt ürünleri), lifli gıdalar (sebze, meyve, tam tahıllar) ve bol su tüketimi çok önemlidir. Tuz ve şeker kısıtlanmalıdır.
Ayrıca egzersiz, sadece kas gücünü değil, hafızayı ve ruh sağlığını da korur. Günde 20-30 dakikalık yürüyüş, hafif esneme hareketleri veya basit ev egzersizleri bile çok faydalıdır. Tabii ki egzersiz programı kişinin sağlık durumuna göre planlanmalıdır.
Ruh Sağlığı ve Sosyal Hayat
Yaşlı bireylerde yalnızlık, kayıp duygusu ve depresyon sık görülür. Aile bireylerinin desteği bu dönemde çok kıymetlidir.
Bir hekim olarak şunu özellikle vurgulamak isterim: Ruh sağlığı, bedensel sağlık kadar önemlidir.
Sosyal etkinliklere katılmak, arkadaşlarla vakit geçirmek, hobiler edinmek ve hatta torunlarla zaman geçirmek bile kişinin yaşam süresini ve kalitesini artırır. Unutmayın, aktif kalan yaşlılar genellikle daha az hastalanır.
Geriatri ve Aile Desteği
Aileler çoğu zaman “Annem yaşlı, ne yapsak aynı.” gibi düşüncelere kapılır. Oysa yaşlılık çaresizlik demek değildir.
Doğru takip, düzenli doktor kontrolleri ve sevgi dolu bir ortamla birçok yaşlı birey bağımsız ve üretken bir yaşam sürdürebilir.
Aile bireylerinin sabırlı, anlayışlı ve iletişime açık olması çok önemlidir.
Sonuç: Yaşlanmak Bir Hastalık Değildir
Geriatri, bize yaşlanmanın doğal ama yönetilebilir bir süreç olduğunu öğretir. Yaşlılık bir hastalık değil, yaşamın olgunluk dönemidir.
Bu dönemde en önemli şey, erken farkındalık ve düzenli sağlık takibidir.
Benim bir dahiliye uzmanı olarak tavsiyem şudur:
Yaşınız ilerledikçe kontrollerinizi aksatmayın, beslenmenize dikkat edin, egzersizi ihmal etmeyin ve sevdiklerinizle bağınızı koparmayın. Sağlıklı yaşlanmak mümkündür — yeter ki vücudunuzu ve ruhunuzu dinleyin.